विज्ञान र प्रविधि : एआईको युगमा मानव चेतनाको परीक्षा

विज्ञान र प्रविधि मानव सभ्यताका सबैभन्दा ठूला परिवर्तनकारी शक्तिहरू हुन्। आगोको खोजदेखि अन्तरिक्ष यात्रासम्म, र अब कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) सम्म आइपुग्दा, मानव जीवनको गति, सोच र शैली पूर्ण रूपमा बदलिएको छ। आज हामी यस्तो युगमा बाँचिरहेका छौँ जहाँ मेसिन केवल उपकरण मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियाको हिस्सा बन्दै गएको छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आज मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, बैंकिङ प्रणाली, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षासम्म फैलिसकेको छ। हामी कुन समाचार पढ्छौँ, कुन भिडियो हेर्छौँ, कुन उत्पादन किन्छौँ—यी सबैमा एआईको अदृश्य हस्तक्षेप छ। यसले जीवनलाई सहज बनाएको छ, तर सँगसँगै नयाँ प्रश्नहरू पनि जन्माएको छ—मानव नियन्त्रण कहाँसम्म सुरक्षित छ?

नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि विज्ञान र प्रविधि अवसर पनि हो, चुनौती पनि। एकातिर डिजिटल नेपाल अभियान, अनलाइन सेवा, ई–गभर्नेन्स र स्टार्टअप संस्कृतिले नयाँ सम्भावना खोल्दैछ; अर्कोतिर डिजिटल असमानता, प्रविधिमा पहुँचको अभाव र सीपको कमी गम्भीर समस्या बनेका छन्। सबैले समान रूपमा प्रविधिको लाभ पाएका छैनन्।

एआईले रोजगारीको स्वरूप बदल्दैछ। केही कामहरू स्वचालित बन्दैछन्, केही नयाँ कामहरू जन्मिँदैछन्। तर यहाँ प्रश्न रोजगारी गुम्ने होइन, सीप रूपान्तरणको हो। यदि शिक्षा प्रणाली समयमै अद्यावधिक भएन भने प्रविधि प्रगति समाजका लागि वरदान होइन, विभाजनको कारण बन्न सक्छ।

प्रविधि नैतिकताबाट टाढा रहन सक्दैन। डेटा गोपनीयता, डिजिटल निगरानी, गलत सूचना र एआईद्वारा सिर्जित भ्रम आजका ठूला चुनौती हुन्। प्रविधि कसको नियन्त्रणमा छ र कसको हितका लागि प्रयोग भइरहेको छ—यी प्रश्नहरू हरेक नागरिकले बुझ्नै पर्ने विषय बनेका छन्।

अन्ततः विज्ञान र प्रविधि साधन हुन्, उद्देश्य होइनन्। मानवता, करुणा र विवेकबिना प्रविधि शक्तिशाली भए पनि खतरनाक हुन सक्छ। एआईको युगमा सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता प्रविधिभन्दा अघि सोचको विकास हो। किनकि भविष्य मेसिनले होइन, चेतनशील मानिसले सुरक्षित बनाउँछ।