मार्भल मुभिज (Marvel Movies) मा 'Deadpool' वा 'Wolverine' को शरीर काटिँदा आफैँ पलाएको (Regenerate भएको) हेर्दा हामीलाई लाग्छ कि यो केवल एउटा काल्पनिक कथा मात्र हो। तर जीव विज्ञान (Biology) को संसारमा एउटा यस्तो वास्तविक जीव छ, जसको अगाडि डेडपुलको शक्ति पनि फिक्का लाग्छ!
यो जीवको नाम हो—Planarian (एउटा सानो Flatworm वा चेप्टो कीरा)।
यदि तपाईंले एउटा Planarian लाई ब्लेडले काटेर १० वा २० वटा स-साना टुक्रा पारिदिनुभयो भने पनि यो मर्दैन। अचम्मको कुरा के छ भने, भित्रको हरेक सानो टुक्राले मात्र १ देखि २ हप्ताभित्र आफ्नो नयाँ टाउको, नयाँ पुच्छर र एउटा पूर्ण रूपमा काम गर्ने नयाँ दिमाग (Brain) समेत ब्युँताएर एउटा छुट्टै जीव बन्छ! यो कुनै भ्रम होइन, शतप्रतिशत वास्तविक सत्य हो। आखिर कसरी सम्भव छ त यो चमत्कार?
Let's unlock the science behind this!
यो जादुको मुख्य रहस्य: Neoblasts (The Ultimate Stem Cells)
जब हामी मानिसहरूलाई चोट लाग्छ, हाम्रो शरीरले केवल घाउ पुर्ने वा खत (Scar) बसाउने काम मात्र गर्न सक्छ। हाम्रो छालाको कोष (Cell) ले केवल छाला मात्र बनाउन सक्छ, हात वा खुट्टा पलाउन सक्दैन। तर Planarian को शरीर पूर्ण रूपमा फरक प्रविधिमा चल्छ:
Blank-Slate Cells: यो कीराको शरीरको कुल कोषिकाहरू मध्ये झन्डै २०% देखि ३०% कोषिकाहरू "Neoblasts" नामका विशेष स्टेम सेल्स (Pluripotent Adult Stem Cells) हुन्छन्। यी यस्ता कोषिकाहरू हुन् जसको आफ्नै कुनै निश्चित रूप वा काम हुँदैन।
The Transformation: जब यो कीरा काटिन्छ, यी Neoblasts हरू तुरुन्तै घाउ भएको ठाउँमा कुद्दछन् र तीव्र रूपमा वृद्धि हुन थाल्छन्। आवश्यकता अनुसार यी कोषिकाहरू सिधै आँखा, मुटु, आन्द्रा वा नयाँ ब्रेन कोषिकाहरूमा परिवर्तन हुन सक्छन्।
३ वटा दिमाग हल्लाउने तथ्यहरू (Mind-Blowing Facts)
१/२०० भागबाट पनि नयाँ जीवन
वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालामा परीक्षण गर्दा एउटा Planarian लाई उसको वास्तविक शरीरको २०० भागको एक भाग (1/200th size) जत्रो अति सानो टुक्रामा काटेर हेरे। अचम्म के भयो भने, त्यति सानो टुक्रामा पनि Neoblasts जीवित भएकाले त्यसले केही दिनमै एउटा सानो तर पूर्ण रूपमा स्वस्थ नयाँ कीरा तयार पारिदियो।
टाउको काटिए पनि पुरानो सम्झना बाँकी रहन्छ!
एउटा प्रख्यात वैज्ञानिक रिसर्चमा Planarian कीराहरूलाई एउटा निश्चित बाटो (Maze) पार गरेर खाना खोज्ने तालिम दिइयो। तालिमपछि वैज्ञानिकहरूले उनीहरूको टाउको (Brain र आँखा सहित) काटेर फालिदिए। जब केही दिनमा उनीहरूको नयाँ टाउको र दिमाग पलायो, त्यो नयाँ कीराले अझै पनि पुरानो बाटो बिर्सेको थिएन र सजिलै खाना भेट्टायो! यसबाट के प्रमाणित हुन्छ भने उनीहरूको मेमोरी केवल दिमागमा मात्र होइन, पूरा शरीरको कोषिकाहरूमा फैलिएर रहेको हुन्छ।
अमरता (Biological Immortality)
यी कीराहरूको शरीरमा लगातार पुराना र कमजोर कोषिकाहरूलाई हटाएर नयाँ कोषिकाहरू बनाउने क्षमता हुने भएकाले यिनीहरूको उमेर कहिल्यै ढल्कँदैन। प्राकृतिक रूपमा रोग लागेर वा बुढो भएर यिनीहरू मर्दैनन्। त्यसैले यिनीहरूलाई विज्ञानको भाषामा "Biologically Immortal" (जैविक रूपमा अमर) भनिन्छ।
मानव चिकित्सा (Human Medicine) का लागि यो किन महत्त्वपूर्ण छ?
संसारभरिका ठूला-ठूला वैज्ञानिकहरू र मेडिकल ल्याबहरू अहिले यो सानो कीरामाथि दिनरात अनुसन्धान गरिरहेका छन्। किनभने मानिस र यो कीराको कतिपय आनुवंशिक गुणहरू (Genetic Pathways) मिल्दाजुल्दा छन्।
यदि वैज्ञानिकहरूले यो कीराले कसरी क्यान्सर नम्याईकन आफ्नो नयाँ अंगहरू ब्युँताउँछ भन्ने कुराको "On" र "Off" स्विच पत्ता लगाउन सके भने, भविष्यमा मानिसको काटिएको मेरुदण्ड (Spinal Cord) ठीक गर्न, बिग्रिएको कलेजो वा मिर्गौला फेरि पलाउन सक्ने प्रविधि विकास गर्न सकिन्छ।