AI र भविष्य

Why AI Was Released Just 5-6 Years Ago ? एआई पहिले किन बजारमा आएन ?

AI को सिद्धान्त १९५० मै बनेको थियो भने किन यो भर्खरै मात्र रिलिज भयो? कम्प्युटिङ पावर, बिग डाटा र एआई विन्टरको रोचक इतिहास नेपाली र English मा बुझ्नुहोस्। आजभोलि ChatGPT वा Google Gemini चलाउँदा हामीलाई लाग्छ कि AI (Artificial Intelligence) भर्खरै पत्ता लागेको कुनै नयाँ जादु हो। तर के तपाईंलाई थाहा छ?

Lekhak

2 Months Ago

Why AI Was Released Just 5-6 Years Ago ? एआई पहिले किन बजारमा आएन ?

आजभोलि ChatGPT वा Google Gemini चलाउँदा हामीलाई लाग्छ कि AI (Artificial Intelligence) भर्खरै पत्ता लागेको कुनै नयाँ जादु हो। तर के तपाईंलाई थाहा छ? एआई को गणितीय सिद्धान्त (Mathematical Theory) र यसको सोच आजभन्दा झन्डै ७० वर्ष पहिले अर्थात् सन् १९५० को दशक (Alan Turing को पाला) मै बनिसकेको थियो!

यदि एआईको कन्सेप्ट त्यतिबेलै तयार थियो भने, किन यो प्रविधि विगत ५-६ वर्ष अघि मात्र आम मानिसका लागि रिलिज भयो? किन यसलाई बजारमा आउन ७ दशकभन्दा बढी समय लाग्यो?

आजको यस Article मा हामी एकदमै सरल र रोचक भाषामा बुझ्नेछौँ कि वैज्ञानिकहरूसँग आइडिया हुँदाहुँदै पनि किन एआई पहिले रिलिज हुन सकेन।

Let's unlock the history!

कम्प्युटिङ पावरको अभाव (The Hardware Problem)

एउटा आधुनिक एआई मोडेललाई ट्रेन गर्न र चलाउन एकै सेकेन्डमा अर्बौँ पटक जटिल गणितीय हिसाबहरू (Calculations) गर्नुपर्छ।

The Reality: सन् १९६० वा १९८० को दशकका सुपर कम्प्युटरहरू भन्दा आज तपाईं हाम्रो खल्तीमा हुने एउटा साधारण स्मार्टफोन हजारौँ गुणा बढी शक्तिशाली र फास्ट छ।

The Turning Point: पहिलेका कम्प्युटरका CPU हरू एआईको विशाल भारी थाम्न सक्दैनथे। जब बजारमा गेमिङका लागि शक्तिशाली GPUs (Graphics Processing Units) र क्लाउड कम्प्युटिंग (Cloud Computing) को विकास भयो, तब मात्र कम्प्युटरहरूले एआईका अल्गोरिदमहरूलाई प्रोसेस गर्न सक्ने क्षमता पाए।

सिधा भाषामा भन्दा: विचार पहिले नै थियो, तर त्यो विचारलाई चलाउने शक्तिशाली इन्जिन (Hardware) भर्खरै मात्र तयार भयो।

डाटाको खडेरी (The Internet and Big Data)

एआई एउटा यस्तो डिजिटल बच्चा जस्तै हो, जसले इन्टरनेटमा भएका करोडौँ पुस्तक, कुराकानी, र लेखहरू पढेर मात्र बोल्न र सोच्न सिक्छ। यसलाई प्रविधिको भाषामा "Data Training" भनिन्छ।

The Reality: इन्टरनेट आउनु भन्दा पहिले संसारका सबै डाटाहरू कागज र फाइलहरूमा हुन्थे। कम्प्युटरसँग पढ्न र सिक्नका लागि पर्याप्त सामग्री नै थिएन।

The Turning Point: सन् २००० पछि इन्टरनेट, स्मार्टफोन, र सोशल मिडियाको क्रान्ति भयो। विकिपिडिया, ब्लगहरू, युट्युब र डिजिटल पुस्तकालयहरू बने। जब संसारभरिका डाटाहरू डिजिटल रूपमा संकलन भए (जसलाई Big Data भनिन्छ), तब मात्र एआईलाई सिकाउने "इन्धन" उपलब्ध भयो। डाटै नभई एआई स्मार्ट बन्नै सक्दैनथ्यो।

अल्गोरिदमको कमजोरी (The "Transformer" Breakthrough)

सन् २०१० भन्दा अघिका एआई मोडेलहरू एकदमै कमजोर र सीमित थिए। तिनीहरूले कुनै लामो वाक्य पढ्दा सुरुका शब्दहरू बिर्सन्थे र वाक्यको वास्तविक अर्थ वा सन्दर्भ (Context) बुझ्न सक्दैनथे। त्यसैले पुराना एआईसँग कुरा गर्दा रोबोटिक र एकदमै नक्कली सुनिन्थ्यो।

The Revolution: सन् २०१७ मा गुगलका वैज्ञानिकहरूले "Transformer Architecture" नामक एउटा क्रान्तिकारी अल्गोरिदमको आविष्कार गरे। (यही 'T' बाट नै ChatGPT को 'T' अर्थात् Transformer बनेको हो)।

Why it matters: यो नयाँ प्रविधिले एआईलाई मानिसले जस्तै पूरा वाक्यको सन्दर्भ, भावना र व्याकरण एकैपटक बुझ्ने अद्भुत क्षमता दियो। यही एउटै प्राविधिक ब्रेकथ्रुले गर्दा नै आज हामीले चलाउने च्याटबटहरू मानिस जस्तै बोल्न सक्ने भएका हुन्।

"AI Winters" (लगानी र विश्वासको संकट)

इतिहासमा एआईको विकास सिधा रेखामा भएन। यसमा ठूला-ठूला उतारचढावहरू आए।

भ्रम र असफलता: सन् १९६० र १९८० को दशकमा वैज्ञानिकहरूले "हामी केही वर्षमै मानिस जस्तै सोच्ने र काम गर्ने रोबोट बनाउँछौँ" भनेर ठूला-ठूला दाबी गरे। तर प्रविधि र कम्प्युटर कमजोर भएकाले ती दाबीहरू पूर्ण रूपमा असफल भए।

The Result: दाबीहरू फेल भएपछि लगानीकर्ता, ठूला कम्पनी र सरकारहरू निराश भए। उनीहरूले एआई प्रोजेक्टहरूको फन्डिङ (पैसा) पूर्ण रूपमा बन्द गरिदिए। इतिहासको यो अन्धकार युगलाई AI Winter (एआईको हिउँद) भनिन्छ。 यसले गर्दा एआईको अनुसन्धान दशकौँसम्म ठप्प भयो र प्रविधि पछाडि धकेलियो ।

एउटा सजिलो उदाहरण (The Airplane Analogy)

यसलाई एउटा साधारण उदाहरणबाट बुझौँ: जसरी सन् १८०० मै मानिसहरूले हावामा उड्ने हवाइजहाजको कल्पना र स्केच गरिसकेका थिए, तर पेट्रोल इन्जिनको आविष्कार नभएसम्म विमान उड्न सकेन ।

एआईको इतिहास पनि त्यस्तै हो। सन् १९५० मा बनेको एआईको सुन्दर कल्पनालाई साकार पार्न शक्तिशाली GPUs (इन्जिन), इन्टरनेटको Big Data (इन्धन), र Transformer Architecture (पखेटा) आवश्यक थियो, जुन सबै कुरा भर्खरै विगत केही वर्ष अघि मात्र एकै ठाउँमा आइपुगे। र बल्ल एआई संसारभरि रिलिज हुन सक्यो।

Frequently Asked Questions

एआई पहिले पनि थियो तर त्यो पर्दा पछाडि मात्र सीमित थियो। जस्तै गुगल सर्चको अल्गोरिदम, युट्युबको रेकमेन्डेसन सिस्टम, र फोनको फेस आइडी (Face ID) मा एआई पहिले देखि नै प्रयोग भइरहेको थियो। सन् २०२२ मा ChatGPT आएपछि मात्र यसले मानिस जस्तै संवाद गर्न थाल्यो र यो सर्वसाधारणका लागि खुला भयो।

एआईको इतिहासमा जब एआईका ठूला दाबीहरू असफल भए, तब लगानीकर्ताहरूले यसमा पैसा हाल्न बन्द गरे。 सन् १९७४ देखि १९८० र १९८७ देखि १९९३ सम्मको त्यो समयलाई, जहाँ अनुसन्धान र बजेट पूर्ण रूपमा रोकिन्छ, त्यसलाई प्रविधिको भाषामा AI Winter भनिन्छ

एआईको जग बसाल्ने श्रेय बेलायती गणितज्ञ Alan Turing लाई जान्छ, जसले सन् १९५० मा "के मेसिनले सोच्न सक्छ?" भन्ने प्रश्न उठाएर 'Turing Test' को अवधारणा ल्याएका थिए। त्यसैले उनलाई एआईको पिता (Father of AI) मध्ये एक मानिन्छ।